جنوبى و جنوب شرقى بحر خزر ، در ديلم « 56 » ، گيلان ، « 57 » طبرستان « 58 » و گرگان ، « 59 » و علاوه بر آن سواحل جنوب غربى در آذربايجان و ارّان بود . « 60 » از مناطق واقع در قسمتهاى شمالىتر سواحل غربى تا سرزمين خزران ، ايرانيان ( بر خلاف اقوام ديگر ، كه اين مناطق گذرگاههاى بسيار مهمى براى آنان بود ) تنها به ندرت گذر مىكردند - « 61 » همان‌طور ماهيگيرى در سواحل خليج فارس ، در فارس « 62 » و كرمان « 63 » اهميّت داشت . ماهى در اينجا اغلب ماده اصلى ( در ماه روبان واقع در غرب فارس حتى ظاهرا « تنها » ماده ) « 64 » تغذيه و يكى از كالاهاى مهم صادراتى را تشكيل مىداد . « 65 » همچنين در برخى بركه‌هاى داخلى كشور ، در فارس « 66 » و حتى در طبرستان ( با بركه‌هاى مصنوعى ) « 67 » ، نيز ماهى صيد مىشد . ( از رودخانه‌ها در اين مورد صحبتى نشده است ) . صيد مرواريد ( به‌ويژه در ماه اوت و سپتامبر ) در سواحل خليج فارس « 68 » توسط غوّاصان قراردادى ، كه در سود كالا شريك مىشدند ، انجام مىشد « 69 » و

--> ( 56 ) . حدود العالم ، ص 134 ؛ اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 219 . ( 57 ) . حدود العالم ، ص 137 ( سال 372 ه / 982 م ) . ( 58 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 115 . ( 59 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 357 ( سال 375 ه / 985 م ) ؛ ثعالبى : لطايف المعارف ، ص 113 . ( 60 ) . حدود العالم ، ص 142 ( سال 372 ه / 982 م ) . طبق ياقوت : فتوح البلدان ، ج 2 ، ص 67 صيد ماهى تنها محصول بحر خزر بود . ( 61 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 219 ( حدود 318 ه / 930 م ) . ( 62 ) . ناصر خسرو : سفرنامه ، ص 91 ( سال 444 ه / 1052 م ) . ( 63 ) . حدود العالم ، ص 124 ( سال 372 ه / 982 م ) . ( 64 ) . ناصر خسرو : سفرنامه ، ص 91 . ( 65 ) . رجوع كنيد به صفحات آخر مبحث « تجارت » در كتاب حاضر . ( 66 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 277 ( سال 368 ه / 978 م ) ؛ حدود العالم ، ص 55 ، 126 ( سال 372 ه / 982 م ) . ( 67 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 115 ( حدود سال 148 ه / 765 م ) . ( 68 ) . حدود العالم ، ص 127 ؛ Hirth , Lander 40 - Hirth / Rockhill 133 f . ( 69 ) . مسعودى : مروج الذهب ، ج 1 ، ص 328 ؛ ابو يوسف : كتاب الخراج ، ص 39 و بعد .